Proje Özeti

Okula başlamak hem çocuk hem de ebeveynleri için heyecan verici olduğu kadar zorlu bir süreç de olabilmektedir. Yakın çevresi içinde büyüyen çocuk, okul gibi kuralları ve belirli bir rutini olan bir sisteme girmekte ve her karşılaşılan yeni durum gibi bu da onda kaygı yaratabilmektedir. Çocuk bu süreçte, içinde doğup büyüdüğü ve kendini güvende hissettiği aile kurumunun dışındaki bir kuruma ve farklı bir ortama adım atar. Bu yeni ortam kendine özgü kurallar, yerine getirilmesi gereken görev ve sorumlulukları ve yeni yaşamsal deneyimleri içeren evden farklı bir sosyal çevredir (Erkan, 2011). Çocuğun okula başlayıp yeni bir sosyal çevreye girmesi sürecinde en kritik noktalardan biri de çocuğun okula uyum sağlamasıdır. Okula uyum sağlayamayan öğrencilerin, akademik başarılarının düşük olduğu ve okul terki eğilimi gösterdikleri araştırmalarla ortaya konmuştur (Jiang ve Cillessen, 2005; Gülay, 2010). Eğer çocuk okula uyum sağlayamazsa okula gitmek istemeyecek, okuldaki faaliyetlere karşı olan ilgisini kaybedecek ve akademik başarısızlık kaçınılmaz olabilecektir. Çocuğun okul ile ilk karşılaştığı dönem olan okul öncesi ya da ilkokul birinci sınıftaki okula uyumu ve bunu etkileyen faktörlerin varlığı, onun eğitim hayatının ileriki yıllarına olan uyumunu da etkileyebilecektir. Carlson ve ark. (1999) yapmış oldukları boylamsal araştırmalarında erken çocukluktaki okul uyumu ve çevreden görülen desteğin ergenlikteki okul uyumunu etkilediğini ortaya koymuşlardır.

Buradan hareketle bu çalışmanın birinci amacı ilkokula yeni başlayan çocukların okul uyumlarını etkileyen faktörleri belirlemektir. Bu amaçla çalışmada öğrencilerin okul uyumlarını sosyokültürel bir bakış açısı ile alınacak ve okul uyumlarını etkileyen değişkenlerin belirlenmesinde ekolojik yaklaşım esas alınacaktır. Bu bağlamda okul uyumunun çok boyutlu olarak açıklanması amaçlanmaktadır. Araştırma kapsamında ele alınan değişkenler ekolojik yaklaşım çerçevesinde ve literatür doğrultusunda belirlenmiştir. Ekolojik yaklaşım doğrultusunda ele alınan değişkenlerle okul uyumu, hem birey (öğrenci) hem bireyin içinde bulunduğu diğer sistemler (aile, öğretmen ve arkadaş) hem de bu sistemlerin birbiriyle ilişkisi (aile katılımı) açısından değerlendirerek bu konuda kapsamlı bir model öne sürmek amaçlanmaktadır. Bu nedenle bu çalışmada okul uyumunu yordama gücü açısından cinsiyet, çocukların davranışları ve duygusal sorunları, öğretmen-öğrenci ilişkisi, akran ilişkisi, ebeveynlik davranışları ve aile katılımı değişkenleri ele alınacaktır. Çalışma kapsamında ayrıca ebeveyn-çocuk ilişkisini ölçmek amacıyla Alabama Ebeveynlik Ölçeği (Shelton, Frick ve Wootton, 1996), öğretmen-öğrenci ilişkisini ölçmek amacıyla Öğretmen-Öğrenci İlişkisi Ölçeği (Pianta, 2001) ve akran ilişkilerini ölçmek amacıyla Çocuk Davranış Ölçeği (Child Behaviour Scale) (Ladd ve Profilet, 1996) olmak üzere üç ölçek Türkiye’ye uyarlanacaktır. Çalışmanın son amacı okul uyumunu etkileyen faktörlerin yapılacak boylamsal çalışma ile zamana bağlı olarak değişimini ortaya koymaktır. Bu amaçla öğrenciler iki yıl boyunca her dönem olmak üzere izlenecektir. Öğrencilerin hem okul uyumlarının zamana ve sınıfa bağlı olarak nasıl bir değişim gösterdiği ortaya konacak hem de öğrencinin okul uyumu üzerinde etkili olabilecek aile, akran ve öğretmen değişkenlerinin etkilerinin değişimi gözlenebilecektir. Bu yönüyle bu çalışma Türkiye’de okul uyumu konusunda yapılacak olan ilk boylamsal çalışma olacak ve özgün bir değer taşıyacaktır. Ayrıca bu çalışmada ilk kez okula uyumu etkileyebilecek olan çocuğun özellikleri, öğretmen, akran ve aile sistemleri bir arada ele alınması ve literatüre katkı sunulması çalışmanın diğer bir özgün yanıdır.

Çalışmanın örneklemini Ankara iline bağlı devlet okullarından seçilecek olan ilkokullarda birinci sınıfta öğrenim görmekte olan öğrencilerin öğretmenleri ve ebeveynleri oluşturacaktır. Çalışmada model testi, ölçek uyarlama ve boylamsal çalışma olmak üzere toplam beş farklı çalışma grubundan veri toplanacaktır. Toplanan veriler Mplus 7.3, HLM ve SPSS 22 programları kullanılarak analiz edilecektir.

Öğrencilerin okula uyumlarında aile, öğretmen ve arkadaşlarının önemli etkileri vardır ve bu etkilerin bir arada açıklanması literatürdeki bilgi birikimine ve okul yaşamına katkı sağlayabilir. Okul psikolojik danışmanları başta olmak üzere ilkokul çağı çocuğu ve onun ebeveynleri ile çalışan ruh sağlığı uzmanlarına çalışmanın sonuçlarının yol gösterici olacağı düşünülmektedir. Okul uyumunu etkileyen faktörleri ortaya çıkararak, bu alanda hizmet veren uzmanların yapacakları önleme ve müdahale çalışmalarında söz konusu faktörleri de ele almalarına ve daha etkili stratejiler geliştirmelerine yardımcı olacaktır. Ayrıca çalışma kapsamında uyarlanacak söz konusu ölçeklerin sadece okul uyumu ile ilgili araştırmalarda değil, ebeveyn-çocuk, öğretmen-öğrenci ve akran ilişkilerini değerlendirmek ve bunları etkileyen ya da bunlardan etkilenen faktörleri ortaya koymak isteyen araştırmacıların da kendi araştırmalarında kullanabilecekleri geçerli ve güvenilir ölçekler olması hedeflenmektedir. Yapılacak olan boylamsal çalışma ile bilimsel literatüre katkı sağlanmanın yanı sıra okul uyumu sürecinden etkilenen çocuk, ebeveyn ve öğretmen gibi paydaşlara ilişkin planlanacak çalışmalara katkı sağlanacaktır. Zamana bağlı olarak değişen ya da değişmeyen faktörleri belirlemek ve öğrencilerin okul uyumlarının zamana ve sınıfa göre nasıl değiştiğini ya da değişmediğini ortaya koymak ruh sağlığı uzmanlarının ve eğitim ile ilgili politika yapıcıların çalışmalarına yol gösterecektir.